DRŽAVA ŠTITI KRALjEVSKE NEKRETNINE

Građani će moći da vide sva vredna dela iz bogate kolekcije porodice Karađorćević na jednom mestu, čak i ono što je do sada bilo nedostupno za javnost jer se, recimo, nalazilo u spavaćim odajama princa Aleksandra i princeze Katarine

O. Radulović

Dvorski kompleks Karađorđevića na Dedinju uskoro će biti proglašen za spomenik kulture. Stručnjaci su dali mišljenje i sada se samo čeka redovna procedura do okončanja celog postupka. Tako će, ne samo objekti već i mnogobrojni vredni predmeti, konačno dobiti status kakav zaslužuju. I ne samo to. I građani će u posebno uređenom prostoru biti u prilici da vide na stotine vrednih umetničkih dela.

- Prvo što treba istaći i što jeste najvažnija to je činjenica da posmatran u celini svog kulturnog i istorijskog značenja, dvorski kompleks na Dedinju predstavlja jedinu izvorno sačuvanu vladarsku rezidenciju u Srbiji - kaže dr Marko Popović, predsednik Komisije za spomenike od izuzetnog značaja. - Ovaj kompleks je ujedno i riznica likovnih i primenjenih umetnosti od posebnog značaja, ne samo za srpsku, već i svetsku kulturnu baštinu. Sačuvan je do današnjeg dana u onom stanju u kojem je ostavljen 1941. godine kad su ga članovi porodice Karađorđević napustili.

Zadržao izvorni oblik

Naš sagovornik podseća da dvorski kompleks na Dedinju nije samo čuveni Beli dvor, koji se najčešće spominje, već da je to jedna velika celina koju kompletnu treba zaštititi i sačuvati.

- Ceo taj kompleks građen je od 1924. do 1936. godine na imanju Kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića - kaže dr Popović. - Na početku gradnje, u okviru pripremnih radova, prvo je podignuto jedno skromno prizemno zdanje poznato kao Slamnata kuća, u kojoj je Kralj povremeno boravio prilikom obilaska radova. Kraljev dvor, u kasnijem razdoblju poznat kao Stari dvor, sa kapelom svetog Andrije, zgradama za dvorsku stražu i žandarmeriju i drugim pomoćnim zdanjima građen je od 1925. do 1929. U godinama koje slede uređen je prostrani dvorski park u kome je 1932. godine podignut Beli paviljon. U međuvremenu, nakon rođenja i trećeg sina, Kralj Aleksandar je započeo pripreme za izgradnju još jednog posebnog rezidencijalnog zdanja. Izgradnja tog Belog dvora započeta je u proleće 1934, ali je pogibija Kralja u jesen te iste godine donekle promenila planove. Izgradnju Belog dvora dovršio je Knez Pavle 1936. godine kada se s porodicom tu i uselio.

Prema rečima Marka Popovića, posle toga dvorski kompleks je promenio nekoliko korisnika, ali on više nije bio dograđivan, te je do naših dana zadržao prvobitni izgled. U vreme Drugog svetskog rata u njega su se prvo uselili Nemci, pa kad je grad oslobođen, ušli su crvenoarmejci, a zatim i partizani, da bi odlukom Prezidijuma FNRJ od 8. marta 1947. godine dvorski kompleks sa sve imovinom bio konfiskovan. Posle oktobarskih promena, odlukom Savezne vlade 2001. predat je na korišćenje Prestolonasledniku Aleksandru Drugom Karađorđeviću. Princ Aleksandar, sadašnji stanar, složio se s predlogom stručnjaka da se kompleks proglasi spomenikom kulture.

- Dvor je pravi muzej u malom i, srećom, najveći deo umetničkih predmeta je ostao sačuvan - kaže dr Popović. - Ni Nemci, a, ruku na srce, ni oslobodioci, nisu poharali dedinjske dvore. Nemci su sve popisali uredno, a jedino što može da se primeti, i što je veoma interesantno, jeste da u mnogobrojnim srebrnim escajzima fali jedan broj kašika. Ispostavilo se da su ih, posle kratkog boravka, uzeli crvenoarmejci. Naravno ne zbog pljačke, odnosno vrednosti, već zato što su im bile potrebne.

Svetska remek-dela

Čitavom kompleksu dedinjskog vladarskog dvora posebnu i izuzetnu vrednost daju umetnički predmeti koji čine sastavni deo ove spomeničke celine. Tu, pre svega, treba istaći zbirku od više od dve stotine umetničkih slika. Najznačajnija platna potiču iz kolekcije kralja Aleksandra i kneza Pavla, među kojima se nalaze svetska remek-dela, poput radova Pusena, Brojgela, Veronezea, Kaneleta i drugih. Naravno, tu su i dela jugoslovenskih slikara, pa skulpture Kršinića i Rosandića i plastika Ivana Meštrovića. Vredni pomena su svakako i stilski nameštaj, porcelan, tepisi i tapiserije posude i pribori od srebra... - Cilj nam je da sve to bude zaštićeno, da o tome brinu stručnjaci, ali i da bude predočeno javnosti, dostupno svakome - kaže dr Popović. - Ne treba zaboraviti da je ta rezidencija do 1992. godine bila nedostupna ne samo javnosti već i stručnjacima. Da bi predmeti mogli da budu dostupni i da posetioci ne bi morali da idu iz prostorije u prostoriju, predviđeno je da se bivša zgrada dvorske straže, na ulazu u kompleks, detaljno preuredi i osposobi za muzejsku postavku. Tu će biti izlagani predmeti iz bogatih fondova. Za tu namenu Ministarstvo kulture je već obezbedilo sredstva za Republički zavod za zaštitu spomenika kulture da se izradi projekat adaptacije. Odlikovanja

Objekti Karađorđevića na Dedinju jesu preživeli ali izgleda neće odlikovanja. U Predlogu novog zakona o odlikovanjima izostala su najviša odlikovanja srpske vojske, poput Karađorđeve zvezde i Obilićeve medalje. - Nisam video taj predlog, ne znam šta piše u obrazloženju, ali očigledno je da sastavljači novog zakona nisu želeli da nastave tradiciju po kojoj su odlikovanja oslikavala srpsku državnost - komentariše dr Marko Popović, član Srpskog heraldičkog društva.

Politika, 21.10.2009.

Dvorovi na Dedinju čekaju novi status

Spomenicima od izuzetnog značaja proglašene svojevremeno i ilegalne partijske štamparije, dok mnoga zdanja nisu ni u kategoriji spomenika kulture

Komisija za spomenike od izuzetnog značaja pri Ministarstvu kulture Srbije pokrenula je postupak da se kompleks dvorova na Dedinju „proglasi za kulturno dobro“. Ovaj kompleks nije do sada imao status spomenika kulture, budući da se nalazi u okviru prostorno-kulturne celine Topčider, tako da dvorovi nisu u ovoj kategorizaciji bili posebno navedeni.

Nakon što Vlada Srbije (očekuje se do kraja godine) proglasi dvorski kompleks na Dedinju spomenikom kulture, biće pokrenuta inicijativa za rekategorizaciju. To znači da kompleks dvorova na Dedinju ispunjava uslove i za viši status, odnosno za kategoriju spomenika od izuzetnog značaja. Ovu odluku donosi Skupština Srbije.

Od Marka Popovića, predsednika Komisije za spomenike od izuzetnog značaja, saznajemo i to da u Srbiji sada ima 200 spomenika od izuzetnog značaja, ali da neki od njih taj status više neće moći da zadrže.

- Spomenikom od izuzetnog značaja proglašene su svojevremeno i ilegalne partijske štamparije na Banjici. Komisija bi trebalo da revidira ovu kategorizaciju, jer ne mogu partijske štamparije da budu u istom košu sa Studenicom - kaže Popović.

S druge strane, postoje spomenici kulture koji nisu vrednovani kao spomenici od izuzetnog značaja, iako to zaslužuju. To je slučaj i sa Domom Narodne skupštine u Beogradu, Petrovaradinskom tvrđavom u Novom Sadu ili arheološkim lokalitetom Kale, poznatom po značajnim ostacima helenističke kulture.

- Kada je reč o dvorovima na Dedinju, planirano je da se nekadašnja zgrada dvorske straže adaptira za muzejske prostorije. Reč je o površini od oko 1.700 kvadratnih metara, gde bi bili izlagani predmeti iz bogatih dvorskih kolekcija. Iako je posetiocima omogućeno da vide dvorsko blago, budući da su otvoreni za publiku 2003. godine, postoji niz predmeta, kao što je na primer srebrnina koju nije moguće u sadašnjim uslovima izložiti. Tako bi posetioci najpre obišli ovaj muzej, a potom nastavili šetnju kroz dvorski kompleks - objašnjava Marko Popović.

Ministarstvo kulture je već odredilo sredstva za projektovanje i rekonstrukciju te zgrade uz saglasnost princa Aleksandra Karađorđevića.

Dvorski kompleks građen je u razdoblju od 1924. do 1936. godine, na imanju kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića, za privatnu porodičnu rezidenciju vladara. Prvobitno zamišljeno samo kao „kraljeva vila", ovo rezidencijalno zdanje dobilo je sve odlike i sadržaje dvorskog kompleksa vladara. Stručnjaci Komisije za spomenike od izuzetnog značaja ističu da se u nastanku dvorskog kompleksa uočavaju dve etape građenja koje se stilski i koncepcijski razlikuju.

Prvobitni kompleks sa Kraljevim (starim) dvorom u središtu i pratećim zdanjima - dvorskom kapelom Svetog Andrije, zgradama dvorskog ekonomata, žandarmerije i dvorske straže, kao i manjih zdanja u dvorskom parku (Beli paviljon, Koncertna terasa) - predstavlja jedinstvenu i stilski ujednačenu celinu. Zdanja prvobitnog kompleksa, podignuta do 1929. godine, građena su prema projektima malo poznatog arhitekte Živojina Nikolića iz onovremenog Ministarstva građevina, pa se smatra da je za oblikovanje kompleksa bilo značajno i lično kraljevo angažovanje. Uočljiva je težnja da se dvoru da pečat nacionalne arhitekture, uz primenu materijala i dekorativnih elemenata koji se oslanjaju na tradicije srpskog srednjovekovnog graditeljstva. U tom smislu posebno se ističe dvorska kapela, koja gotovo da predstavlja repliku Kraljeve crkve u Studenici. Za građenje dvora bile su angažovane najpoznatije domaće majstorske i umetničke radionice. Izbor materijala za vladarski dvor - brački mermer, pećki oniks, bihaćki peščar, rogaško staklo - simbolično je odslikavao jedinstvo novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

Za oblikovanje enterijera, posebno reprezentativnih prostorija u prizemlju dvora, bio je angažovan Viktor Lukomski, obrazovani ruski arhitekta, emigrant posle Oktobarske revolucije. Za razliku od eksterijera, ovde je do izražaja došlo stilsko uobličavanje blisko renesansnim dvorovima. Posebna pažnja bila je posvećena uređenju prostorija u suterenu dvora, koje su sve oblikovane u duhu ruskog nasleđa 16-17. veka. Projektovao ih je Nikolaj Krasnov.

Posebnu stilsku celinu u okviru vladarskog rezidencijalnog kompleksa na Dedinju predstavlja zdanje Belog dvora, koje je podignuto 1934-1936. godine, prema projektu arhitekte Aleksandra Đorđevića. Građen u duhu pročišćenog akademizma, Beli dvor odslikava jedno od aktuelnih stremljenja karakterističnih za srpsku arhitekturu treće i četvrte decenije 20. veka. Za razliku od Kraljevog (starog) dvora, oslonjenog na tradicije srpsko-vizantijske umetnosti, a u izvesnim detaljima i ruskog nasleđa, Beli dvor je nastao pod neposrednim uticajem francuske akademske arhitekture.

Marija Đorđević

Rezidencija i park

Dvorski kompleks na Dedinju, kao celinu vladarske rezidencije, uz zdanja Kraljevog dvora i Belog dvora sačinjava i više pratećih objekata kao i dvorski park, koji ih okružuje. Celinu spomeničkog nasleđa sa dvorskim zdanjima i parkom čini i izuzetno dragocen mobilijar koji se nalazi u zgradama oba dvora. Objekti kompleksa dvorova su: Slamnata kuća, Kraljev (stari) dvor, Kapela sv. Andrije, kuhinja Kraljevog dvora, zgrada dvorskog ekonomata, zgrada dvorske straže, zgrada dvorske žandarmerije, Beli paviljon, Koncertna terasa, dekorativni bazen -vodeno ogledalo, Beli dvor i zgrada zatvore nog bazena.

Zbirka remek-dela

Kompleksu dedinjskog vladarskog dvora posebnu vrednost daju umetnički predmeti kao integralni deo ove spomeničke celine. Pre svega, reč je o zbirci od više od 200 umetničkih slika. Najznačajnija platna potiču iz kolekcija Kralja Aleksandra i Kneza Pavla, među kojima se nalaze svetska remek-dela, poput radova Pusena, Brojgela, Veronezea, Kaneleta i drugih. Znatan deo ove zbirke čine i dela najpoznatijih jugoslovenskih slikara, kako onih starije generacije tako i onih iz razdoblja posle Drugog svetskog rata. Dvorski ambijent, naročito u eksterijeru, oplemenjuju skulpture, dela Tome Rosandića, Frana Kršinića i posebno monumentalna plastika Ivana Meštrovića, koja odslikava lični afinitet kralja Aleksandra prema delu ovog umetnika. Enterijere dvora ispunjava i mnoštvo predmeta primenjenih umetnosti.