KARAĐORĐEC PEČAT

PEČAT PRAVITELJSTVUJUŠĆEG SOVJETA

Sretenje 1804. godine – Nastanak moderne Srbije 

Prvi srpski ustanak iz 1804. godine označava prekretnicu u istoriji srpskog naroda; graničnik, koji razdvaja srednjevekovnu porobljenu zemlju od slobodne građanske države; ugaoni kamen moderne Srbije.  

Druga polovina 18. veka donela je značajne promene, kako u samoj Srbiji, tako i u njenom okruženju, promene koje su u mnogome uticale na formiranje drugačije svesti u vekovima porobljenoj zemlji, što je, najzad, dovelo do podizanja ustanka i težnje za ostvarenjem samostalne države.

U ovom periodu, Austrija je povratila svoje teritorije u Panoniji i proterala osmanlijsku vojsku na južnu stranu Save i Dunava, došavši tako na samu granicu sa tadašnjom Srbijom. Prisustvo Habsburške monarhije na samoj ivici srpskih teritorija značajno je uticalo na nastanak svesti o autonomnoj srpskoj naciji, jer, dok je pod otomanskom vlašću srpski narod bio tretiran kao “hrišćanska raja“; na teritorijama pod Austro-ugarskom, Srbi su bili svesni svog slovenskog i pravoslavnog porekla, što se, kao nova ideja, prenosilo u maticu, rađajući svest o sopstvenoj posebnosti.

Istovremeno, blizina Austro-ugarske značila je i novu mogućnost trgovine, što je dovelo i do bogaćenja srpskih trgovaca unutar Otomanskog carstva i, samim tim, nastanka nove društvene elite u Srbiji.

U istom periodu, sve veći broj Srba počinje da putuje po Evropi, u potrazi za novim trgovačkim vezama, ali i obrazovanjem, polako prenoseći nove evropske ideje racionalizma i, kasnije, romantizma u naše krajeve.

Tokom ratova Austro-ugarske sa Otomanskim carstvom, veliki broj Srba je učestvovao na strani Habsburgovaca, upoznavši na taj način modernu vojnu taktiku i oružje. 

Ipak, na podizanje ustanka najviše su uticali događaji u samoj Srbiji. Naime, napad Napoleonovih trupa na Egipat 1798. godine, primorao je sultana da povuče svoje trupe sa Balkana i preseli ih na novootvoreno ratište. Na njihovo mesto postavljeni su janičari, mahom izbegli iz Ugarske, kojima su upravljale dahije. Odrođeni od centralne vlasti u Stambolu, janičari su u Srbiji vrlo brzo uveli do tada nezampamćeni teror, koji je kulminirao ubistvom najistaknutijih srpskih predstavnika (“Seča knezova”) u februaru, 1804. godine, čime su želeli da zastraše narod i odvrate ga od bilo kakve pobune.

Efekat je bio sasvim drugačiji. 

Ličnost Đorđa Petrovića – Karađorđa neraskidivo je povezana sa Prvim srpskim ustankom i nastankom moderne države Srbije. Rođen je u selu Viševac, 15. novembra 1752. godine. U svojoj 25. godini, kao dobrovoljac učestvuje u austro-turskom ratu 1787 - 1791. U vojsci Habsburgovaca, Karađorđe stiče značajno vojničko iskustvo i brzo se ističe svojim junaštvom, zašta biva odlikovan zlatnom medaljom za hrabrost. Po povratku u Srbiju, Karađorđe se priključuje hajducima Lazara Dobrića i Stanoja Glavaša, a uskoro okuplja i sopstvenu hajdučku družinu. Nakon seče knezova, na Sretenje, 14. februara 1804. godine, u mestu Orašac, održan je sabor srpskih knezova. Tada je odlučeno da se podigne ustanak protiv uprave dahija, a za vođu ustanka postavljen je Karađorđe. Samo četiri godine kasnije, ustavom iz 1808. godine, Karađorđe je imenovan za vrhovnog vožda Srbije sa naslednim pravom. 

          Na samom početku ustanka nije postojala jasna svest pobunjenika o oslobađanju srpske teritorije od Otomanskog carstva i proglašavanju nezavisnosti. Veći broj pobunjenika samo je želeo da se oslobodi vlasti dahija i povrati prividni mir koji je vladao tokom uprave Hadži Mustafe nad Srbijom. Međutim, unutrašnja politička situacija u carstvu i jak uticaj konzervativnih struja u Istambulu, sprečavala je sultana Selima Trećeg da izađe u susret takvim zahtevima, te, umesto mirnog rešenja, sultan šalje vojsku na ustanike.

          Predvođeni Karađorđem, Srbi odnose pobedu nad carskom vojskom na Mišaru i Ivankovcu, 1805. godine i na Deligradu, naredne godine. Pred sam kraj 1806. godine, Rusija stupa u rat sa Otomanskim carstvom, što dodatno oslabljuje osmanlijsko vojno prisustvo u Srbiji, omogućivši ustanicima da oslobode bila je prinuđena da stupi u pregovore i ponudi Srbima autonomiju (“Ičkov mir”), ali je Karađorđe želeo više. Po prvi put nakon više vekova, stvorili su se uslovi za oslobađanje svih srpskih teritorija i stvaranje moderne, nezavisne države.

Do kraja 1807. godine, predvođena Voždom, srpska vojska oslobađa južnu Srbiju i Rašku oblast, spojivši se sa Crnom Gorom. Već naredne, 1808. godine, ustavnim zakonom, postavljeni su temelji moderne Srbije.

Paralelno sa vojnim uspesima, srpski ustanici su radili na formiranju moderne države po ugledu na tadašnje razvijene evropske zemlje. Ustavnim rešenjima iz 1805, 1808. i 1811. godine definisana je upravna vlast, podeljena između Vrhovnog Vožda sa naslednim pravom, narodne skupštine i Praviteljstvujuščeg sovjeta (vlada). Naoružani ustanici su u tim godinama dobili oblik ustrojene vojske, formirane prema tadašnjim evropskim  standardima.  Organi lokalne vlasti nastajali su u svim oslobođenim mestima, kao i osnovne škole, i poštanske ispostave. U Beogradu, 1808. godine, osnovana je i Visoka škola, preteča univerzitetskog obrazovanja u Srbiji.

          Svi ovi poduhvati Prvog srpskog ustanka označavali su značajan iskorak napred ka nastanku Srbije kao moderne države. Nakon viševekovne potčinjenosti Otomanskoj imperiji, Srbija se vratila svojoj evropskoj postojbini.

Malo je događaja u našoj istoriji koji mogu da se mere sa Prvim srpskim ustankom po značaju, po posledicama i po obavezama koje je postavio pred Srbiju i njen narod od onda do danas i ubuduće. Načela slobode, pravde i hrabrosti koje su ustanici visoko podigli na svojim zastavama obavezujuća su za sve građane Srbije, i za sve one koji će posle nas doći. Pre dve stotine godina postavljen je zdrav temelj našoj sudbini, koji je trajan spomenik ljudima koji su ni iz čega stvorili modernu srpsku državu.